Haydar Aliyev 10 Mayıs 1923 tarihinde Nahçıvan’da doğdu. İlk, orta ve teknik öğrenimini Nahçıvan’da tamamlayan Aliyev, 20 yaşında Komünist Partisi’ye üye oldu.

1941 yılından itibaren Nahçıvan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Halk Dili İşleri Komiserliği’nde ve Halk Komiserleri Meclisi’nde şube müdürü olarak görev yaptı ve 1944 yılında Nahçıvan Komünist Partisi tarafından KGB’de görevlendirildi. Aliyev, 1967 yılında Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreterliği’ne getirildi.

POLİTBÜRODAKİ İLK AZERİ
İki kez Sosyalist Emek nişanı ile ödüllendirilen Haydar Aliyev, 1976 yılında Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi Politbüro yedek üyeliğine, 1982 yılında ise asil üyeliğine getirildi. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nde Politbüro’ya yükselen ilk Azeri siyasetçi olan Aliyev, 1990 yılında Gorbaçov ile ihtilafı nedeniyle görevden alındı.

AZERBAYCAN MİLLİ MECLİS BAŞKANI
Siyasetten kopmayan Aliyev, 1991 yılında döndüğü Nahçıvan’da, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti Meclis Başkanlığı’na seçildi. Haydar Aliyev, 1993 Mayıs ayında Elçibey tarafından Bakü’ye davet edildi ve Milli Meclis başkanı seçildi. 3 Ekim 1993 tarihinde ise devlet başkanlığına getirildi.

Gorbi'yi dövecekti

Gorbaçov, önce Azerbaycan’ı karıştırdı. Bu iş için KGB'yi kullandı. Kendisini uyardım. O da bana, ‘Sen Azerbaycan’ın işine karışma' cevabını verdi. Tartışma sertleşti. Öfkeyle yerimden fırlayıp Gorbaçov'un üzerine yürüdüm. Araya diğer Politbüro üyeleri girdi, beni salondan çıkardılar

TÜRK kamuoyu, ‘‘Haydar Aliyev’’ adını, ilk defa 1990'lı yılların başında işitti. Ondan, ‘‘Sovyetler Birliği'nin ilk ve tek, Türk asıllı ve Müslüman liderlerinden birisi’’ diye söz ediliyordu. Sovyetler Birliği, 1989 yılında Berlin Duvarı'nın yıkılmasıyla birlikte dağılma sürecine girmiş, bu arada eski Politbüro üyesi ve Başbakan 1. Yardımcısı Haydar Aliyev de başkent Moskova'daki yaşamını noktalayıp köşesine çekilmişti. Aliyev, bir süre sonra Azerbaycan'ın Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'ne dönecekti. Haydar Aliyev, Azerbaycan Komünist Partisi Genel Sekreterliği görevini, yani Azerbaycan liderliğini tam 14 yıl sürdürdü. 1976 yılında ise Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği Komünist Partisi'nin 22. Kongresi'nde Politbüro yedek üyeliğine seçildi. Bu, Sovyetler Birliği yönetimine Aliyev'in ilk adımı oldu. Ülke tarihinde ilk defa, hem Türk asıllı hem de Müslüman olan bir yönetici Politbüro'ya seçilmiş oluyordu. Aliyev'in Politbüro'daki yedek üyeliği, bir süre sonra asil üyeliğe dönüşecekti.

GORBAÇOV TÜRKLERİ SÜRECEKTİ

Aradan yıllar geçtikten sonra, Sovyetler'in yönetim merkezi olan Kremlin'de, Aliyev'e karşı kıskançlıklar başgösterdi. Bu arada, ülke yönetimi Rus asıllı Mihail Gorbaçov'a geçti. Ancak, Aliyev'in Gorbaçov'la yıldızı barışmadı. Haydar Aliyev, bu olayı da şu sözlerle anlatıyordu: ‘‘Gorbaçov'un en büyük özelliği, Müslüman-Türk dünyasına düşmanlığıydı. Türk cumhuriyetlerine karşı ikiyüzlü bir siyaset güderdi. Bana karşı duygularını ve nefretini Politbüro toplantılarında hissettim. Bir Türk üye olarak beni hazmedemiyordu. Oysa, liderliğe seçilmeden önce eşim merhume Zarife Hanım'la beni sık sık Karadeniz sahilindeki yazlığına davet eder, bizleri orada ağırlardı. Fakat Sovyet liderliği, Gorbaçov'un gerçek niyetini ortaya koydu. Kendisi, Müslüman-Türk dünyasına karşı ırkçı bir politika izlemeye başladı, hatta nüfus transferine teşebbüs etti. Bilindiği gibi Stalin Kırımlı Tatarlar ile Çeçen-İnguşlar'ı, II. Dünya Savaşı'ndan sonra Sibirya'ya sürmüştü. Bu defa Gorbaçov, benzeri bir teşebbüsün içindeydi. Gorbaçov, önce Azerbaycan'ı karıştırdı. Bu iş için KGB'yi kullandı. Kendisini uyardım. O da bana, ‘Sen Azerbaycan'ın işine karışma' cevabını verdi. Tartışma sertleşti. Öfkeyle yerimden fırlayıp Gorbaçov'un üzerine yürüdüm. Sonra araya diğer Politbüro üyeleri girdi, beni salondan çıkardılar.’’

SENİNLE ÇALIŞMAM

Gorbaçov-Aliyev kavgası, artık düzelmesi mümkün olmayan ayrılığın son işareti oluyor, Sovyet lideri, Politbüro üyesi ve Başbakan 1. Yardımcısı Aliyev’e şunları söylüyordu: ‘‘Artık seninle çalışamam.’’ Haydar Aliyev, 25 Ekim 1987 tarihinde Politbüro üyeliğinden istifa etti. Kremlin'de beş yıl süren tarihi görev de noktalanıyordu. Aliyev, istifa sonrasını ise çok üzgün bir şekilde şu sözlerle anlatıyordu: ‘‘SSCB Politbüro'sundan ayrıldım.Bir anda etrafım boşaldı. Sıradan bir insana dönmüştüm. Sinirlerim çok bozuktu.

Üzgündüm. Adeta inzivaya çekildim. Hastalandım. Aylarca hastanede yattım. Kendi kendime soruyordum: ‘Aliyev, bir emekli gibi yaşamaya mı mahkûm olacaksın?' Yeni yetişen bir kızım ve oğlum vardı. Eşim Zarife Hanım, kısa bir süre önce vefat etmişti. Bu ölüm, beni çok sarsmıştı. Oğlum İlham, Dış Politika Enstitüsü'nü bitirdi, ardından da doktorasını yaptı. Benim yüzümden ona iş vermediler. Oysa, görevde olduğum dönemlerde, mezun olduğu enstitüdeki profesörler çevresinde pervane oluyorlardı. Kızım ise oryantalist idi; Arap Dili ve Edebiyatı Bölümü'nü bitirmişti. Onu da işten çıkardılar. Kızım, üç çocuğuna bakmak zorundaydı; bir yandan da benim yüküm binmişti. Çünkü, evimdeki hizmetçiler dahi kaçmıştı. Kısacası, yemeğimi pişirmek ve çarşı-pazara gitmek işi kızıma kalmıştı.’’ Haydar Aliyev’in Politbüro üyeliğinden istifası, Ermenileri hayli cesaretlendirdi. Bu olayın üzerinden on beş gün geçtikten sonra, Karabağ sorunu patlak verdi. Devlet Başkanı Gorbaçov, Ermenilerden yana tavır alıyordu. Aliyev, istifaya zorlanmasını, daha önceden yapılmış bir planın hayata geçirilmesi olarak değerlendiriyordu.

KGB, ŞEFİNİ İZLİYOR

Geçen zaman içerisinde, Azeri-Ermeni sorunu tırmandı. Ermeniler, Moskova'dan hem destek, hem de cesaret almaya başladı. Bu arada Aliyev, olaylar karşısında eli-kolu bağlı, bir şey yapamamanın ıstırabı içindeydi. Aliyev, Karabağ'a saldırıları protesto etmek amacıyla, Moskova'da bir basın toplantısı düzenledi. Şimdi devamını yine kendisinden dinleyelim: ‘‘Basın toplantısında, Devlet Başkanı Gorboçov ve Sovyet Komünist Partisi'ne yüklendim. Bu olay üzerine, Gorbaçov'un talimatıyla KGB tarafından takip edilmeye başlandım. Tam 30 yıl görev yaptığım bu istihbarat örgütü, beni ‘rejim suçlusu' gibi izliyordu. 1990 yılının ocak ayına geldiğimizde, Sovyet ordusu, Bakü'de katliam yaptı, milletimizin kanını döktü. Bu arada, Azerbaycan'da düzenlenen bir mitinge konuşmacı olarak katılıp Gorbaçov'u suçladım. O tarihte Azerbaycan'ı yöneten Vezirov ile Muttalibov'u, Gorbaçov'un henpaları (uşakları) olarak teşhir ettim. Kısacası bunlara, ‘ Siz katilsiniz' diyordum.’’

 

MEMLEKETE DÖNÜŞ

Haydar Aliyev, 1990 yılının mayıs ayında, Moskova'dan Azerbaycan'a kesin dönüş yaptı. Bu dönüşü kimse bilmiyordu. Ancak Aliyev, Bakü sokaklarına çıkınca halk kendisini tanıdı. Bir anda çevresinde sevgi çemberi oluştu. Aliyev daha sonra doğduğu topraklara, Nahçıvan'a gitti; çok büyük bir sevgi gösterisiyle karşılandı. Aliyev, kısa bir süre sonra Nahçıvan milletvekili, ardından da Áli Meclis Başkanı oldu. Demirci Ali Rıza Usta'nın oğlu, artık ülkesinin tek yöneticisiydi.

Azerbaycan senin için artık küçük

1980'li yıllarda, Sovyet lideri Brejnev'in ölümü üzerine, Yuri Andropov, dünyanın bu ikinci süper gücünün yeni lideri oldu. Yeni lider, Aliyev'in Politbüro'nun asil üyeliğine seçilmesini sağladı. ABD'de yayınlanan ünlü Time Dergisi, 6 Aralık 1982 tarihli sayısında, Aliyev'in yeni görevini ‘‘Bakü'nün parlayışı’’ başlığıyla veriyordu. Sovyetler Birliği'nin lideri Andropov, Aliyev'e yeni görevler verirken şunları söylüyordu: ‘‘Azerbaycan, senin için artık küçük. Sana Sovyetler Birliği'nde ihtiyaç duyuluyor.’’

ORTADOĞU SORUMLUSU

Sovyetler Birliği'nin yeni lideri Andropov, Politbüro üyesi Haydar Aliyev'e Ortadoğu ve İslam ülkeleri sorumluluğu verdi. Ayrıca, kendisini Başbakan 1. Yardımcısı yaptı. Aliyev, 1982-1987 yılları arasında sık sık Ortadoğu ülkelerini ziyaret ederek Sovyetler Birliği ile ilişkilerini düzenledi.

Demirci Ali Rıza'nın oğlu, KGB generali

ALİYEV, 1923 Nahçıvan doğumlu idi. Fakir bir ailenin çocuğuydu. Yaşam öyküsünü(*) şöyle anlatıyordu: ‘‘Babamın adı Ali Rıza, annemin adı ise İzzet Hanım. Ben, dokuz kardeşin dördüncüsüyüm. Babam demircilik yapardı.

1917'de gerçekleşen Sovyet Bolşevik İhtilali'nin etkileri, birkaç yıl sonra Nahçıvan'a gelmeye başlamış. Ancak babam, particilik yapmamış. Yani, Komünist Parti ile ilgilenmemiş. Çünkü, tek kaygusu varmış; o da kıt kanaat ailesinin geçimini sağlamak. Nahçıvan'da aileler, çocuklarını okul yerine işe gönderirlerdi. Çünkü, karın doyurabilmek için tüm fertlerin çalışması gerekirdi. Bu şartlara rağmen, ağabeylerim okumuş. Hatta Bakü'ye giderek üniversiteye dahi yazılmışlar. Ben de ağabeylerimin babama baskısı sayesinde, altı yaşındayken ilkokula başladım. Sovyetler Birliği'nde zorunlu eğitim on yıl idi, lise de buna dahildi. 1939'da liseden mezun oldum. Babam, ‘Haydar, yeterince okudun. Durumumuzu görüyorsun, artık çalışmaya başla' diyerek, kibarca baskı koydu. Oysa, bir yandan babamı kırmak istemiyordum, bir yandan da daha o güne kadar hiç görmediğim Bakü'ye gidip üniversiteye yazılmak istiyordum. Bu aşamada da, ağabeylerim imdadıma yetişti. Kendileriyle mektuplaştım. Beni, Bakü'ye davet ettiler. Ailemizde ilginç bir gelişme yaşandı. Babam, Bakü'ye gitmeme direndi; oysa annem, beni bu konuda cesaretlendirdi. Kısacası, ağabeylerim ve annem sayesinde Bakü'ye ulaştım. Babam da çoğunluğun kararına uydu.’’

Üniversite yıllarını, yine Haydar Aliyev'den dinleyelim:

‘‘Bakü Üniversitesi Mimarlık Fakültesi'ne kaydımı yaptırdım. Elim, resme yatkındı. Hatta yaptığım tablolar ilgiyle izleniyordu. Dersler başladı. Önüme bir büyük engel çıktı; bu ‘Rusça bilmeme' engeliydi. Biz, Nahçıvan'da Türkçe eğitim görüyorduk. 1939 yılında, bilindiği gibi II. Dünya Savaşı çıktı. Hitler'in Alman orduları, Sovyetler Birliği'ne girdi. Bizi de askere alıp cepheye sevk ettiler. Çok sıkıntılı yıllar geçirdik. Derslerimiz aksadı. Her şey altüst oldu.

HİTLER’LE SAVAŞTI

Hitler, 1943'te Sovyet topraklarında bozguna uğradı. İşte bu sırada, Azerbaycan yönetimi beni bir göreve atadı. Görev yapacağım yerin adı kısaltılmış şekliyle ‘NKVD' idi. Yani, Sovyetler'in gizli haberalma örgütü. Bu örgütün adı, daha sonra ‘KGB'ye dönüştü. Bu örgüte girerken, hiç kimseden yardım veya destek almadım. Tamamen, seçme ile aldılar. Bu olayla birlikte hayatımın akışı değişti. Sovyet lideri Stalin, örgüte çok önem veriyordu. Diyebilirim ki, Sovyetler Birliği NKVD sayesinde ayakta duruyordu. Sovyetler Birliği'nin her cumhuriyetinde, Moskova'ya bağlı birer NKVD örgütü vardı. Bu örgütte tam 30 yıl görev yaptım. Görevim sırasında, kendi öz milletime hiç ihanet etmedim. Eğer aksi olsaydı, Azerbaycan halkı beni bu kadar sevmezdi. KGB'de, rütbelerin en yükseğine, yani generalliğe ulaştım. Mimar olmak için yola çıktım, ama kader beni general yaptı. 1967 yılında ise Azerbaycan Komünist Partisi 1. Sekreterliği'ne getirilecektim.’’

METROYU YAPTIRDI

Haydar Aliyev, KGB generalliğinden Azerbaycan'ın liderliğine terfi etmişti. Bu yeni görev, Aliyev için yeni bir kilometretaşı oluyordu. Bu taşın başladığı yol da, onu Moskova'ya taşıyacaktı. Aliyev, Azerbaycan'da uzun yıllar görev yaptı. Özellikle, Bakü şehrini imar etti. 40 kilometrelik Bakü Metrosu'nu yaptırdı. Ardından Gence şehrinde otomobil fabrikası kurdurmaya başladı; ancak Sovyet yönetimi, Türk-Azerbaycan'da böyle bir tesisin mevcudiyetini riskli buldu. Sovyetler Birliği'ndeki binalarda kullanılan ilk klima cihazları da Aliyev döneminde Azerbaycan'da üretilmeye başlandı.

(*) ‘‘Kızıl Yıldızdan Hilale/İrfan Ülkü, İstanbul 1993’’

Türk oluşumun farkına Sovyetler dağılınca vardım

HAYDAR Haydar Aliyev, Yeni Azerbaycan Partisi'nin 1992 yılında yapılan 1. Kongresi'nde şunları söylüyordu: ‘‘Henüz 20 yaşında Komünist Partisi'ne girdiğimde, hiçbir çıkar gözetmiyordum. Dünyanın en büyük partisinin başında duran biriyken, bulunduğum noktaya yalnız inançlarımla yükselmiştim. İnancımı

yitirdiğimde de partiden ayrıldım. Ne Komünist Partisi'ne girmem, ne de çıkmam beni üzmüştür. Ben, her devirde halkıma sadakat, şeref ve namusla hizmet ettim.’’ Aliyev, yine aynı tarihlerde, dönemin Türkiye Başbakanı Süleyman Demirel'e de aynen şu beyanlarda bulunuyordu: ‘‘Ben, Türklüğümün farkına, Sovyetler Birliği'nin dağılmaya başladığı zaman vardım. Moskova'da her şeyimi bırakıp doğduğum topraklara, Nahçıvan'a döndüm. Dönüşümün sebebiyse Türklüğe hizmettir.’’

BAĞIMSIZLIKTAN SONRA

Azerbaycan'ın bağımsızlığını ilan etmesinden sonra Nahcivan'a dönen ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nde milletvekili seçilen Aliyev, Nahcivan Parlamentosu'nun başkanlığına getirildi.
Komünist Parti'den 1991'de istifa eden Aliyev, aynı dönemde Nahcivan Parlamentosu Başkanlığı görevi nedeniyle Azerbaycan Parlamentosu'nun Başkan Yardımcılığı görevini de yürüttü.
Ermenistan'ın, Rus birliklerinin desteğiyle Azerbaycan'a saldırmasıyla başlayan Azeri-Ermeni çatışmaları sürerken, ülkedeki askeri isyan belirtileri ve karışıklıkların artması üzerine Cumhurbaşkanı Ebulfez Elçibey başta olmak üzere dönemin yöneticileri Aliyev'i Bakü'ye davet etti. Azerbaycan Milli Meclisi'nin 15 Haziran 1993 tarihli toplantısı sırasında Milli Meclis Başkanı seçilen Aliyev, 24 Haziran 1993'den itibaren de Elçibey'in Nahcivan'a gitmesi nedeniyle Cumhurbaşkanlığı görev ve yetkilerini üstlendi. Aliyev, Azerbaycan topraklarını işgal etmeye devam eden Ermenistan ile Mayıs 1994'te Kırgızistan'ın başkentinde ''Bişkek Protokolü''nü imzalayarak,iki ülke arasındaki sıcak savaşın bir ateşkes

anlaşmasıyla son bulmasını sağladı.

SAĞLIK SORUNLARI

NATO'nun 50. yıldönümü kutlamalarına katılmak için gittiği Washington'da Ermenistan Cumhurbaşkanı Robert Koçaryan ile biraraya gelen ve Ermenistan-Azerbaycan sorununun barış yoluyla çözümünde ''olumlu'' sinyaller veren Aliyev, bu süreçte ''açık kalp ameliyatı'' geçirdi.
Aliyev, ABD'de geçirdiği operasyonun ardından uzun bir süre çalışmalarına ara vererek Antalya'da dinlendi.Aliyev, son olarak 21 Nisan'da Cemşid Nahcivansky Askeri Lisesi'nin 30. yıldönümü nedeniyle Respublika Sarayı'nda düzenlenen törende yaptığı konuşma sırasında iki kez rahatsızlık geçirerek, kürsüden ayrılmak zorunda kaldı.Daha sonraki süreçte, 3 Mayıs'ta Ankara'ya giden Aliyev, GATA'da yaklaşık bir hafta devam eden muayene ve tedaviden sonra Bakü'ye döndü.Aliyev, son olarak 8 Temmuz'da muayene olmak amacıyla GATA'ya gitti. Aliyev, ABD'de tedavi gördüğü sırada,

ülkesinde 15 Ekim'de yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerinden bir süre önce, oğlu İlham Aliyev lehine adaylıktan çekilmişti. Eşi Zarife Aliyev'i 1985'de kaybeden Aliyev'in bir oğlu, bir kızı ve 6 torunu bulunuyor.

Haydar Aliyev toprağa verildi

15 Aralık 2003 — Azerbaycan halkı da, vefat eden eski Cumhurbaşkanları Haydar Aliyev’e veda ziyareti için sabahın erken saatlerinden itiaren Bakü’nün merkezindeki Cumhuriyet Sarayı’na gelmeye başladı.

Haydar Aliyev’in naaşı önce Bakü’deki Cumhuriyet Sarayında katafalka yerleştirilerek, başkentin merkezi caddeleri üzerinden Fahri Hiyaban mezarlığına götürüldü. Cenaze törenine yaklaşık 1 milyon Azeri katıldı. Daha sonra Aliyev’in cenazesi, Azerbaycan Milli Marşı ve top atışı eşliğinde toprağa verildi. Cenaze töreninden önce, Aliyev’in naaşı, Cumhuriyet Sarayı’nda halkın ve liderlerin ziyaretine açılmıştı. Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer, Başbakan Recep Tayyip Erdoğan ve Genelkurmay Başkanı Orgeneral Hilmi Özkök,Haydar

Aliyev’innaaşını selamladıktan sonra İlham Aliyev’e başsağlığı diledi.Cenaze törenine, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Ukrayna ve Kazakistan liderleri, Gürcistan eski devlet başkanı Eduard Şevardnadze ile ABD, Fransa ve diğer ülkelerin temsilcileri de katıldı.